مردمی که حضور شادی در جامعه دارد، فرهنگ و دانش خود را رونق می‎بخشد. هیجان‎های فردی به اقسام گوناگونی بروز می‎یابد و یکی از آن‎ها صداست. «فریاد» خشم و خروش بروز هیجان‎هاست. اگر که فریاد یکی از راه‎های تخلیه‎ی روانی‎ست، کم‎ترین نمود آن است. و جامعه‎ای که بروز چنین هیجان‎هایی را پذیراست مردمانی شاد و حاضر خواهد داشت.

از نقش و نگارهایی که تماشاگران می‎زنند تا یکصدا فریادهایی که برمی‎آورند تأثیری شگرف بر روند بازی دارد. و بازی نمود رقابت‎های فردی و اجتماعی‎ست. هم تماشاگر و هم بازی‎گر نمود حی و حاضر مردمان در رقابت‎های هیجانی‎ست. و در نظر برخی چون ارشمیدس، تماشاگر اهمیتی بیش‎ از بازی‎گر دارد. و اثبات چنین مدعایی چندان دشوار نیست.

من در این بازی‎ها بیش‎تر در پی تماشاگر بوده‎ام و از این رو، از قافله‎ی بازی دور مانده‎ام. کار برای تماشاگر تمامی ندارد. نگاه‎ها، رفتارها، فریادها، نحوه‎ی تماشای بازی همه و همه به نظرم بیش از بازی اهمیت دارند و سوژه‎ی بی‎پایانی از هیجان‎ها را در خود دارد.

بازی استقال و تراکتور سازی تبریز ساعت نه و نیم شب آغاز شد و یک بر یک (مساوی) پایان یافت.

می‎خواهیم کاری انجام دهیم. یکی مخالف و دیگری موافق است. در این صورت ما چه می‎کنیم؟ خیلی بدیهی‎ست: از آن صرف نظر می‎کنیم.

نتیجه‎ی 1: ترس کار را به حساب احتیاط می‎گذاریم.

نتیجه‎ی 2: اهل ریسک نیستیم.

نتیجه‎ی 3: هیچ چیز بلد نمی‎شویم. چون هرگز کاری نمی‎کنیم.

نتیجه‎ی 4: کسی که کار بلد است از آن پرهیز می‎کنیم. گمراه‎مان می‎کند.

نتیجه‎ی 5: کسی که کار بلد است از آن می‎ترسیم و بنابر این احترام می‎گذاریم.

نتیجه‎ی 6: مدیر بیش از هنرمند می‎شوند.

نتیجه‎ی 7: در یک اداره‎ی فسقلی هژده مدیر و سیزده هنرمند یافت می‎شود. و آن سیزده نفر سال پسین ازدواج می‎کنند.

نتیجه‎ی 8: استکبار جهانی دوباره موضوعیت می‎یابد.

نتیجه‎ی 9: کسی پیدا می‎شود و طرحی نو درمی‎اندازد. اعتمادی دوباره و نیروهایی مستعد گرد هم می‎آیند.

نتیجه‎ی 10: نیروهای کسالت بسیج می‎شوند. آستین بالا می‎زنند. قلاب می‎اندازند.

نتیجه‎ی 11: مدیر تازه احتیاط می‎کند و پدر بزرگ می‎شود.

بزرگ‎ترین زباله‎گاه مرکزی تبریز در فاصله‎ی 15 کیلومتری شمال غربی شهر تبریز جای گرفته است. و دو روستای اسپیران و آناخاتون در کنار دود حاصل از زباله‎ها قرار دارند. اغلب کودکان و مردان زباله‎گاه ساکن روستای آناخاتون هستند. صبح پیش از برآمدن آفتاب با توبره‎هایشان به محل می‎آیند. کامیون‎های زباله تقریبا هر 24 ساعت بار خود را خالی می‎کنند و لودرها نیز زباله‎ها را در دره‎ای تلنبار می‎کنند. شیرابه ی ناشی از این تلنبار در ته دره جاری می شود.

رودخانه ای در مسیر خود سه بار منحرف می‎شود تا آب به آسیاب مردمان روستا بریزد. آن جا مردمانی می‎زیند که محتاج این آب‎اند. قضیه‎ی این انحراف چیست؟ آیا حکمی ازلی‎ست؟ حتا یکی از این انحراف‎ها می‎تواند نقش زندگی انسان‎ها را تغییر دهد. دستی که پشت این قضایای مبهم وجود دارد دایما در خیر ماست.

دایناسورهای غول پیکری پیش از بابای ما وجود داشتند که برخی‎هایشان پرواز هم می‎کردند. این پرندگان ویران‎گر می‎توانستند بابای ما را به راحتی یک لقمه کنند. و خوش بختانه بابای ما پیش از آن که از بیخ آن درخت مثل قارچ بروید، آن شهاب سنگ کارشان را ساخت. دستی که شهاب سنگ را به سوی زمین فرستاد تا آسودگی زندگی بابای ما را تضمین کند، می‎دانست که ما با همه‎ی توان خود قادر به مبارزه‎اش نیستیم.

پشت پرده‎ی برخی جریانات و قضایا حکمی جاری‎ست که فقط به انسان ختم می‎شود. حضور یکه و تنهای او همه چیز را تحت الشعاع خود قرار داده است. این کوچک‎ترین موجود خاکی مغزی دارد که در تولید قضایا مهارت ویژه دارد. روند یک قضیه کمک می‎کند تا نیروهای اهریمنی فرمان بردارش شوند.

شناگری از بزرگ‎ترین آبشار شیرجه می‎زند. لحظه به لحظه رودخانه به او نزدیک‎تر می‎شود. هر لحظه بیش‎تر از پیش. سطح رودخانه از فرق سر او کل وجودش را می‎بلعد. و زمانی که سنگ‎های ته رودخانه نزدیک می‎شود خم شده و او را به بیرون هدایت می‎کند. در همان لحظه که نفس‎اش تمام شده به بیرون هدایت می‎شود.

در اسطوره‎ها آمده است که با هل دادن آب به عقب نیروی نهفته‎ی درون دریا تحریک شده و کشتی را رو به جلو حرکت می‎دهد. برانگیختن نیروی مهار شده‎ی دریا فقط از دست کسانی برمی‎آمد که پارو را به درستی حرکت می‎دادند. وگرنه، خشم دریا برانگیخته می‎شد.

دونده‎ی ماراتن با فشار سختی که به زمین می‎داد سبب می‎شد برنده‎ی مسابقه شود. به اندازه‎ای که زمین را فشار می‎داد نیروی پنهان شده به یاری او برمی‎خاست و نام او را جاودانه می‎ساخت. دانش را فراموش کنیم که هر عملی عکس العملی دارد در خلاف آن و هم اندازه‎ی آن. این صورتی پیچیده از همان قضیه است.

با کل قضایا می‎توان روندی را طی کرد که صورت مسأله در دست ما مهار شده باشد. وقتی نخ ازل را می‎گیرم به موجود دو پا می‎رسیم که همه چیز در راستای او قرار گرفته‎اند. این نخ غایتی خوش به کسانی که پشت قضایا همواره دستی می‎بینند القا می‎کند. من که با نخ ازلی پیش آمده‎ام با رها کردن‎اش گرانش زیر پایم قطع می‎شود. سرگیجه و افسردگی سرانجام من است. نخی که اجدادم به من داد نمی‎دانم چیست اما باید نگه‎اش دارم.

بابا ارسطو به ما آموخت که به چند روش گفتاری می‎توانید حکم این نخ را بسنجید. از ازل و غایت آن بپرسید و به چیدمانی از گفتارتان برسید. ما به این نخ که صورتی از قضایای پیچیده‎ی اسطوره‎ها بود دچار شدیم. نمی‎توان صورت بندی کرد که این نخ چه گونه و در کجا گره خورده است که تاب زندگی ما را دارد. جدل معجزه‎ای‎ست که ابهام را روشن می‎کند.

سوارکار ماهر به جدلی دست یافته است که با فشار بر عضلات اسب او را وادار می‎کند به برانگیختن زمین. زمین که گرفتار دسیسه شده هدف را فراموش می‎کند و مرد را برنده می‎کند. این خباثت جزوی از چیده‎مان گفتاری‎ست که یاد گرفته‎ایم.

طبیعت واژه‎ای‎ست که دچار جدل ما شده است. بهانه‎های طبیعی بودن ما را بر مدار چیرگی‎اش فرا نهاده است: ابر و باد و... طبیعت در چیدمان ما بیش از پیش مهار می‎شود. جزیره‎ای وجود دارد که گربه‎هایش را می‎کشند تا موجودات دیگر بزیند. انسان‎هایی را در آفریقا به دار می‎کشند تا شکار گوریل‎ها کم شود.

من این چیرگی را مدیون چیدمانی از گفتارم که پیش‎تر از هر کس رسیده‎ام. این نظمِ گفتار من سرآغاز گفتار دیگران می‎شود و من چیرگی‎ام را بیش‎تر می‎کنم. پیش از بابا ارسطو عضلات گردن و دست نشان پیروزی بر نیروهای خبیث بود. آموختیم که واژه‎ی نظم را بیش از پیش به کار گیریم. آن سو طبیعت و این سو گفتار. نظمی که گرفتار این دو می‎شود پیوند نیروهای پشت پرده را بیش‎تر می‎کند.

بی‎نظم یعنی این که تماشاگری تو را تشویق نکند. کسی آب به آسیاب‎ات نریزد. گرانش زیر پایت محو شود. عدالت فرشته‎ی نجات کسانی‎ست که از نظم پیروی کنند. توانایی این واژه در قدرت کیفر رسانی‎اش است و یکی از اختراعاتی‎ست که چیرگی را افزون می‎کند. واژه‎ی جان بخشی‎ست که نظم را گسست‎ناپذیر می‎کند: طبیعت نیز نظم دارد و آن استوار ساختن انسان بر طبیعت و همانا بر انسان است.

پدر بزرگ من در محله‎ی خودش سرآمد و ریش سفید بود. او اسب سوار می‎شد و سواد داشت. می‎توانست اوراقی را بخواند که دیگران چیزی سر در نمی‎آوردند. او چه چیزی بیش از دیگران داشت که معتمد مردم شده بود؟ سیاهه‎ای از داستان‎ها از جمله مثنوی بلد بود. موسی و شبان همه را فریفته‎اش می‎کرد.

او امروزه روایت خود را از آسانسور چند طبقه چنین می‎چیند: اتاق کوچکی‎ست که ساختمان به آن بزرگی کم کم از آن پایین می‎رود: سوادی که در مدت زمانی کوتاه به هیچ نمی‎ارزد. بابا بطلمیوس هم که نگاهی به آسمان دوخت بلد بود که چه گونه مردم را به خود بخواند: خورشید به دور ما می‎چرخد. ما مرکز عالمیم.

از آن سر ازل که بیاغازیم به نحو مسخره‎ای خود را می‎بینیم. انفجار بزرگ از کوچک‎ترین و مبهم‎ترین نقطه‎ی شناخته شده به سرانجامی رسیده که انسان کدخدای هستی شده. این چشمه‎ی نور شعوری در خود داشته است که انفجارهای مهیب و باور نکردنی کهکشان‎ها و ستاره‎ها چیزی از وجود ما را نکاسته است. کل قضایای هستی به سود ما عمل کرده است. وگرنه انسانی نبود که خدایش را سجده بیاورد.

من اگر خدا بودم همه‎ی مبلغان‎ام را می‎کشتم.

در ادامه ی بازی های لیگ برتر کشور تیم تراکتورسازی تبریز در برابر راه آهن تهران به پیروزی رسید. این بازی در ساعت نه و نیم شب (88.6.6) در استادیوم یادگار امام انجام شد. هوادران تراختور با حضور خود رقمی دیگر بر خاطره ی بازی برد تراختور زدند. به گونه ای که سرمربی تیم راه آهن گفت اگر این همه تماشاگر از آن من بود پیروز می شدم.

موج مکزیکی هوادران تراختور

تراکتور: افتخار ترک ها

من سر و صدا می کنم، پس پیروزم

داغلاری سوکه ر تراختور

هر آن چه به رویا وسعت می‎دهد عبارت را تنگ می‎کند. - عباس نِفَری (شاعر بصره)

(اثر استیو مک کوری)

یک عکس دارای نشان‎هایی‎ست که پیوند بین‎شان معنا را پدید می‎آورد. تصادفی بودن نشان‎ها رساننده‎ی مفهوم نخواهد بود بل که، اثر به هرج و مرج دچار خواهد شد. پیوند نشان‎ها نیز در هر مرز جغرافیایی و فرهنگی معانی متفاوتی را به خود می‎گیرد. برقراری ارتباط منطقی و قطعی بین نشان‎ها که مشترک مردم باشد دشوار است. ولی این نشان‎ها دارای مفاهیم کلی‎اند که در ساختار همه‎ی جوامع دیده می‎شود. به عبارتی، تعبیر یا سخن راندن از اثر در جزییاتی بازتاب می‎یابد که در مرزهای جغرافیایی محصور می‎ماند. آیین‎های گفتاری مثلا نیایش، اثر را از سطح به ژرفا می‎برد. یعنی این که، گفتارهای رایج مردم اثر را محصور به جغرافیای خود می‎کنند ولی در عوض اثر را ژرفا می‎بخشند. در این اثر، استیو مک کوری، نشان‎هایی به جا گذاشته است که ما را در تجربه‎ی آن چه که تاکنون دیده یا خوانده‎ایم قرار می‎دهد. در این جا، نور بنیادی‎ترین موضوع قابل بررسی‎ست. کادربندی نور در محتوای اثر یاری می‎رساند و گفتار ما را از نیایش برملا می‎سازد. تاریکی روبه روی نمازگزار و شمع‎های پشت سر او شاید تعبیری متفاوت به دست دهد. شاید یکی بگوید «تاریکی محل روشنایی‎هاست». این برخورد اندیشه‎ها نقطه‎ی تلاقی نشان‎هایی‎ست که عکاس هر تماشاگر را در آن میخ کوب می‎کند.

سطح اثر در واقع از آنِ عکاس است. بدین گونه، تجربه‎های دیداری، اجتماعی و گفتاری ما ضلع سوم عکس را برپا می‎کند. پس ارتفاع یا ژرفای اثر از آن تماشاگر است. عکس آفریده شده ولی نگاه تماشاگر نیاز است تا اثر به سخن واداشته شود. اوست که اثر را از زمین‎گیر شدن رها می‎کند. ستون‎هایی که اثر را برپا می‎دارند از همین گفتارهای فرهنگی سرچشمه می‎گیرد. دو نشان به هم می‎خورد و معنا می‎آفریند و معنا در بین مردم نگرش‎های نو و دیگرگون پدید می‎آورد. این برخوردها جایگاه هنری عکس را به دست می‎دهد. در جوامعی که برخورد تماشاگر با آثار هنری کم رونق است در واقع، سطوحی از معانی و تعابیر فرهنگی برپا نمی‎شود و سطح گفتار ثابت می‎ماند.

در اثر فرانسیسکو زیزولا، ما با تابش نور به دو دریافت می‎رسیم: ریتم نور و محتوای اثر. در آثار زیزولا غالبا شکل‎های خوش فرمی از موضوع طرح می‎شود. اشکال در آثار او گره شایسته‎ای با موضوع اصلی‎اش می‎یابد. اگر مرد را از میان اتاق کم کنیم که غیر از ریتم‎های زیبای نور چیزی نماند، در واقع چیزی برای گفتن نخواهد بود: گفتاری که بنای تعبیر ما را بر آن تجربه فرو نشاند. آثاری که بر پایه‎ی اشکال زیبا پایدار می‎شوند بر هیچ تجربه‎ای از گفتار استوار نیستند. زیبایی در همین گره خوردن شکل و موضوع پدیدار می‎شود. ریتم، رنگ و نقاط طلایی عکس به خودی خود زیبایی پدید نمی‎آورد.

در این جا، زیزولا تصویری از زندگی یک آفریقایی را ارایه می‎دهد. نقاشی‎های روی دیوار ماجرای پرسه‎های کودکانه است. استناد به نقاشی‎ها که واقعیتی از خیال‎های مردمان‎اش است، از توانایی نگاه عکاس برمی‎خیزد. شکل بندی این عکس خالی از محتوا نیست. بدین ترتیب، ما به همراه این مرد روی ماجرای زندگی‎اش گام می‎زنیم.

***

در این نوشته من در ماجرای «شعر حجم» دست می‎برم که با نام یدالله رویایی گره خورده است. بنیاد اندیشه‎ی حجم در شعر که از اشعار رویایی برمی‎آید، مرا بر آن می‎دارد تا چیزی بیرون از سطح دو بعدی عکس دست یابم. چیزی از جنس گفتار که هاله‎ای از آن را در برمی‎گیرد. درصدد این نیستم که ارتباط واژه و نشان‎های بصری عکس را روشن کنم. اما عکس تصویری بر ذهن می‎نشاند که چارچوب آن با ساختار زبان نزدیکی زیادی دارد. اگر چه این تصویر ذهنی مخلوطی مبهم از واژه‎ها و تجربه‎های گوناگون است، ولی تماشاگر که در برابر عکس می‎ایستد این تصویرهای مغشوش به سوی تعبیر عکس روان می‎شوند: یعنی در راستای تجربه‎ی عکس قرار می‎گیرند.

از این رو، در این نوشته من با کسانی که سطح اثر را در وضعیت خام خود می‎پذیرند تا عکس دچار مفهوم نشود موافق نخواهم بود. ساختار هنر بر تأثیر پذیرفتن و دست بردن به منظور تأثیر گذاشتن بنیان افکنده شده است. این که عکس از هیچ مفهوم و معنایی پیروی نمی‎کند قداست آن را نمی‎رساند. پاره‎هایی از عکس که به سبب تماشا کردن بر ذهن و دماغ مردم می‎نشیند وگرچه به گفته هم نیاید ارزشی بیش از خود عکس می‎آفریند: ارزشی که دوباره بر اثر خم می‎شود. اگر بر این ارزش افزوده روی اثر موافق نباشیم، یعنی این که اصالت عکس را برای همیشه در برابر تماشاگر بپذیریم، در واقع به تولیدی دست نیافته‎ایم. مؤلف یک گام تماشاگر را بر دست بالا می‎نشاند. آن عکس گوهر یکتا نیست که برای پرسش‎های بی‎نهایت همیشه به سوی‎اش خم شویم. از این رو، یک تجربه از من و یک تلنگر از اثر، به آفرینشی دیگر خواهد انجامید.

این پاره‎ها در ارتباطات اجتماعی حاضر می‎شوند و شکلی دیگر از خود بر جا می‎گذارند. این روند در واقع، رفتاری از بیان‎های درونی‎ست که به هنگام تماشای عکس جذب شده بود. با این حساب، بررسی من از «حجم عکس» به مفاهیمی از آن وابسته است. و حتا این که «هر کس تعبیر خودش را دارد و بنابر این هیچ قاعده‎ای برای تحلیل عکس وجود ندارد» به ظاهرِ رفتارهای مردم بسنده می‎کند. داستان اوزوم، عنب، انگور و استافیل به نشانی اشاره می‎کند با ساختاری مادی و زبانی متفاوت. در این جا، آن چه از فهم اثر منظور است به رفتارهای بیانی تماشاگران برمی‎گردد. عکس آن اصل گوهرین چون «اوزوم» نیست که یکتا باشد. قداست «وجود» هایدگری در تحلیل عکس مشکلی از این دست پدید می‎آورد. تعبیر عکس بر نشان‎ها و تجربه‎های ما استوار است.

در طبیعت، نور پدید آورنده‎ی رنگ است و

در عکس، رنگ پدید آورنده‎ی نور. – هانس هافمن

در این اثر به یاد ماندنی، خوش فرمی اثر بر محتوای آن سایه انداخته است. گیرایی اثر بر سایه‎های اشتران و تپه‎ی ماهور کویر استوار است. برای به دست آوردن این زیبایی ما از زندگی ساربان دور می‎شویم. رنگ، نور و سایه در حد اعلای خود وجود دارد. در این اثر همه چیز به شایستگی انجام شده مگر نبض زندگی ساربان. کوچک‎ترین لکه‎ی رنگی در این عکس مربوط به انسان است. و بی‎حضور انسان نمی‎توان بنای فلسفی چید. برای این اثر می‎توان گفت: موجودات کویر. حتا شتر نیز در ابهت کویر خفه می‎شود. اهمیت این سایه‎ها و رنگ‎ها فقط یک واژه را تداعی می‎کند: کویر.

از برخورد عکس با تماشاگر چیزی می‎تراود که موضوعی نو است و آن را نمی‎توان به «حیرت» فرو کاست. حیرت از گفتار می‎کاهد. این واژه‎ که تعبیری صوفی دارد، سطح ایستایی از تجربه‎ها پدید می‎آورد. برخورد عکس با نگاه تماشاگر ژرفایی را پی می‎ریزد که بر بنای فرهنگی مردم استوار است. و از این برخورد بنای گفتاری نو برمی‎خیزد.