گفتیم که برای تعبیر عکس انتزاعی اطلاعاتی لازم است. گاه با نبود این آگاهی هم عکاس عاجز می‎ماند و هم بیننده. بی این آگاهی اثر نه خوب است و نه بد. باید در جایی که از اثر هنری نمی‎توان سخن گفت، خاموش ماند. و این خاموش ماندن خود اخلاقی‎ترین موضوع هنری‎ست. در جامعه‎ی ما، واژه‎ها تصویر ساز نبوده‎اند، یا این که توانایی تصاویر ما به دلایلی کم‎رونق بوده‎اند. و به همین سبب، تصاویر هنری با تعبیر خوبی همراه نشده است. یعنی آثار انتزاعی گویا فقط برای روشن‎فکران آفریده شده‎اند و نه برای عموم مردم.

اثر انتزاعی همیشه یک چیزی در اثر جا می‎اندازد. و هر بیننده با حس مشترک‎‎اش به درون اثر راه می‎یابد. پس، انتزاع فلسفه نیست؛ برانگیختن حس است. حسی که چیزی به گفتن نمی‎آمد و این اثر او را به سخن وامی‎دارد. اما، واژه‎هایی که برای سخن گفتن از حس درونی خود با دیدن مترسک جلال شمس‎آذران در زبان جولان می‎دهیم، هم چون رنگ و خط اثر را تکمیل می‎کند.

مشکل دیگر ما برای آثار انتزاعی کم‎بود واژه‎هاست. تصاویر ما از کم‎بود این واژه‎ها رنج می‎برند. تصاویر به چشم می‎آیند ولی زندگی آن‎ها با سخن عینیت می‎یابد: اگر نگاه نخستین من به انگشتان‎اش می‎افتد آستین کت‎اش، عروس را در کادری دیگر می‎برد. در این جا، واژه‎ی «عروس» از ساخته‎های من است به عنوان یک بیننده، که در اثر یا فراموش شده است یا بدین گونه، مرا به دامِ حسی عاطفی رها کرده است. در این صورت، این مرد تجسمی از خواسته‎های من می‎شود؛ و هر نشانه‎ی روی بدن‎اش برای من معنادار می‎شود. و برعکس، اگر نتوانم با این اثر ارتباطی داشته باشم، هیچ نشانه‎ای به تنهایی مرا به وجد نمی‎آورد.

***

در این نوشته‎ها تلاش می‎کنیم:

1.     به نشانه‎هایی برسیم که اثر را انتزاعی می‎کند.

2.     به خوانش یک اثر انتزاعی برسیم.

تا حدودی گفتیم که سادگی یک اثر از نشانه‎های مهم آن است. اما هر اثر ساده لزوما انتزاعی نیست. بنابر این، به دست آوردن معیارهای اثر انتزاعی سخت خواهد بود. دسته بندی کردن موضوعات عکاسی یکی از مشکلات این معیارهاست. انتزاع در هر شاخه از عکاسی دارای ساختار منحصر به خود است و باید در هر کدام از آن‎ها تعریف شود: مستند، طبیعت، خبری و... پس انتزاع خودبه‎خود موضوع عکاسی نیست، بل که در موضوعاتی از این شاخه‎ها نمود دارد.

خطوطی که روی صورت زن و زمینه‎ی عکس دیده می‎شود، در حوزه‎ی عکس خبری انتزاع محسوب می‎شود. بنابر این، نشان‎های عمده‎ی ما در این اثر عبارت‎اند از خطوط و زن چادری. اما آن چه این اثر را خبری می‎کند کاربرد واژه‎ی «زن چادری»ست. ترکیب این خطوط با زن در رسانه‎های خارجی موضوع را حساس و معنادار می‎کند. در این صورت، این معنای اثر نه از آنِ ما که از نگاه پرسش برانگیز رسانه‎های خارجی برمی‎خیزد. سخن ما روی این عکس، از ادبیات رسانه‎ای یا بهتر است بگوییم، از ادبیات سیاسی پیروی می‎کند.

نشانه‎ی مهم دیگر اثر انتزاعی دور بودن از حواس انسانی‎ست: یا چنان که برخی‎ها می‎پسندند، غیرواقعی بودن اثر است. چرا که، تخیل راه گشای آفرینش هنری‎ست. اما جادوگری نیست. چون از خلا چیزی پدید نمی‎آورد. این اندیشه‎ی غلط که آفرینش از ناکجا آباد می‎آید، سبب دشواری خوانش اثر می‎شود. عکاس می‎بیند و سپس می‎آفریند، اما نه آن گونه که همه می‎بینند. حتا عکس مستند یا خبری چنان نیست که با نگاه عادی به چشم آید. همین که از عادت‎های حسی کنارتر می‎زند به انتزاع گام می‎گذارد. و این اثر پس از چند سال موضوعی انتزاعی نخواهد بود. چون در حوزه‎ی شناخت همه وارد شده است.

انگیزه‎ی عکاس برای اثر انتزاعی در این است که، نکته‎ای را در اثرش جا بگذارد که بهانه‎ی سخن گفتن باشد. نه این که کلیدی که همه‎ی معانی را روشن می‎کند. او سخن از اثرش را به بینندگان می‎سپارد تا چیزی تازه برگزار شود. از این رو، انتزاع جای خالی سخن است. جای خالی نکته‎ای که باید گفته شود. پس، انتزاع کلید گنج نیست و هم چنین، پیچیده گویی نیست. پیچیده گویی در عکس اثر را پر از نشانه می‎کند.