خلیل غلامی

عکاسی در ایران به تناسب کشورهای همسایه از بهترین وضعیت برخوردار است اما این عکاسی مربوط می‎شود به عکاسی مستند اجتماعی تا طبیعت. یکی از دلایل این که عکاسی طبیعت مهجور مانده است این است که، این گونه آثار مفهوم ساز نیستند: یا صرفا زبیایی چشم انداز دارند یا از یک تکنیک عکاسی بسیار عالی بهره‎مند شده‎اند. باید پذیرفت که طبیعت به دلیل نداشتن ردپایی از انسان از موضوعات انسانی به دور می‎ماند اما، در هر حال برداشتی انسانی‎ست از طبیعت.

روایت‎های ما از طبیعت با ادبیات ما همراه نیست‎اند:

بیایید، بیایید که گلزار دمیده است

واژه‎ی «گلزار» دارای تصویری عکاسانه است که در این شعر تنها به یک واژه فرو رفته است. چندین چشم انداز از این واژه را می‎توان برپا کرد. اما بخش دیگر آن؛

بیایید، بیایید که دلدار رسیده است

واژه‎ی «دلدار» تصویری‎ست غیر عکاسانه. در یک تصویر به دشواری می‎توان این واژه را نشان داد. بخش نخست شعر به استقبال دلدار می‎رود. تصویری که برای دلدار فراهم می‎شود از طبیعت بهار گرفته می‎شود. ما در تعریف متعارف طبیعت بخش دوم‎اش را نداریم؛ مفهوم سازی آن از گردن افکنده می‎شود. سخن گفتن از آثار عکاسی برای ما یک دشواری مضاعف است. اگر این دشواری نبود ما فضاهای جغرافیایی خود را با ادبیات و فرهنگ‎اش رسم می‎کردیم.

در اشعار محلی نیز می‎توان چنین تصاویری یافت:

الیمی پیچاق کسیبدی/ دسته پیچاق کسیبدی/ یاغ گتیرین یاغلیاق/ دستمال گتیر باغلیاق/ دستمال دوه بوینوندا/ دوه شیروان یولوندا/ شیروان یولو بوز باغلار/ دسته دسته گول باغلار

این قطعه شعر ترکی یک تصویر پانورامایی دارد که شامل تک تک واژه‎های آن است. اما ادامه‎ی شعر؛

او گولون بیرین اوزئیدیم/ تئللرینه دوزئیدیم

این قطعه واژه‎ی غریبی را در خود دارد که همان «تئللر» یا زلف است. ظاهر این واژه حتا قابل تصویر است ولی ژرفای آن دست نیافتنی یا به سختی ممکن است. تصویری معمولی از زلف نشان‎گر این مفهوم نخواهد بود. همه‎ی اشاره‎های طبیعت نشان‎های عواطف انسانی را در خود دارند. دست کم از این بابت که آفریننده‎ی این آثار از احساسات و عواطف سرشار انسانی سرچشمه می‎گیرد. پس، عکس‎های طبیعت با توجه به دریافت و سواد ادبی ما دارای زمینه‎های مفهومی خواهد بود.

به رهی دیدم برگ خزان/ پژمرده ز بیداد زمان/ کز شاخه جدا بود

مفهوم این شعر بیش از هر چیز به واژه‎ی «بیداد زمان» استوار است و من با قرار دادن این قطعه در زیر اثر می‎توانم به تعبیر آن بپردازم. «بیداد زمان» مفهوم خودش را در اثر وارد می‎کند و پنجره‎ای دیگر به روی ما می‎گشاید. در این اثر «بیداد زمان» را چه گونه می‎توان نشان داد؟ مفهوم این واژه در بیرون از اثر است: همان جایی که ما گاهی ذهن می‎نامیم‎اش. اما واژه‎های «راه»، «برگ خزان» و «شاخه جدا» اشاره‎های بصری در عکس دارد. اگر که این شعر به مفهوم کمک می‎کند اما، چیزی بر اثر نمی‎افزاید، چرا که مهم‎ترین بخش آن (بیداد زمان) به ذهن برگردانده شده است. در این شعر موسیقی نیز بر آن نهفته است. آهنگ شعر، متن آن و عکس سرجمع حسی بیش از معنای ساده‎ی اثر به دست می‎دهد. حتا پس از مدتی با حذف شعر، عکس یادآور همین آهنگ خواهد بود.

زین دو هزاران من و ما ای عجبا من چه منم

گوش بده عربده را دست منه بر دهنم                      (مولوی)

انسان از بودن‎اش ترَک برداشته و به اندازه‎ی تُن فریادش هویتی خودجوش فراهم می‎آورد. هر ترک نشانی از هویت او دارد. یا این که، از بودن‎اش قالب انداخته و خود می‎یابد. این زیر نوشت برای اثر چیزی افزوده به بار می‎آورد. به یمن واژه‎ی «فریاد» و نشان آن در اثر تعبیر ما در سمت‎وسوی فریاد و «هویت» خواهد چرخید. مهم‎ترین بخش ارتباطی شعر و عکس همین فریاد است که توسط شعر به هویت تعبیر می‎شود. اما حضور شعر رویایی در زیر این اثر مضمون آن را تغییر می‎دهد:

سکوت، دسته گلی بود

میان حنجره‎ی من                        (دریایی‎ها)

شاید بی‎شمار جمله یا شعر زیر این اثر بتوان جا گذاشت و بر تعبیرش تأثیر گذاشت. واژه‎ی «سکوت» در برابر نشان «فریادِ» عکس غرابت آن را شدت می‎بخشد. اما در شعر نیز سکوت همراه با «حنجره» است: یعنی گونه‎ای صدا یا فریاد. حس و دریافت سکوت خیلی متفاوت‎تر از فریاد است. فضای معنایی سکوت بازتر و پر رونق‎تر از فریاد است و از این رو، بار معنایی عکس را محدود به دریافت‎های مستقیم نمی‎کند. ما امروزه برای «فریاد» واژه‎های تصویری می‎آفرینیم که تنها بر مفاهیم پیشین استوار نماند. استفاده از «فریاد» ما را به ادبیاتی با مفاهیم پیشین خواهد کشاند. ترکیب شعر رویایی با عکس فضایی بازتر از تعابیر و مفاهیم انسانی پدید می‎آورد.

«علی‎اصغر محتاج» برای آثار هنریاری (کتاب سرودن با نور) آورده است:  «عکس‎های حسین هنریاری ساده است/ .../ آیا تا به حال فکر کرده‎اید که چرا خیام برای بیان احوال شخصی‎اش قالب رباعی را انتخاب کرده است؟» و «هنریاری» در این کتاب آثار خود را در قالب پانورامایی چاپ کرده است. آثار او شامل عکس‎های طبیعت است. مشکل من در این است که چه گونه شرح دهنده‎ی این آثار به یاد رباعیات خیام افتاده است. چه گونه می‎توان قالب رباعی را با قالب عکس قیاس کرد؟ این گونه استنباط‎های شخصی چیز بر عکس نمی‎افزاید بل که فهم آن را دور می‎افکند. اما سادگی آثار «هنریاری» مورد بحث فراوان است. شرح و توضیح «محتاج» بر کتاب ایشان بیش از هر چیز تبلیغ است. این که قالب پانورامایی مثل قالب رباعی‎ست و این که سادگی آثار طبیعت «هنریاری» مثل «یک اتفاق ساده‎ی شهید ثالث» است و به همان سادگی که سهراب سپهری هم می‎سراید، فقط بر ابهام عکس‎ها می‎افزاید. این گونه توضیحات راه گشا نیست.

این اثر  «هنریاری» از چنان سادگی که نویسنده ادعا کرده برخوردار نیست. رگه‎های سیاه تنه‎ی درخت از هیچ سادگی برخوردار نیست، اگر که تنها یک درخت باشد. او نوشته است: آسمان، کوه، درخت/ کافی‎ست دیگر!؟/ این یعنی یک اثر هنری عالی/ این یعنی روی دست خیام بلند شدن!» صرف آوردن واژه‎ی «عالی‎ست» نمی‎توان به ادعایی چنین دست یافت. هر ادعایی استنادی لازم دارد و استناد ما در عکس نشانه است.

زمستان است

سلامت را نمی‎خواهم پاسخ گفت

سرها در گریبان است

کسی سر بر نیارد کرد پاسخ گفتن و بیدار یاران را

...

وگر دست محبت سوی کسی یازید

به اکراه آورَد دست از بغل بیرون

که سرما سخت سوزان است

...

من‎ام دشنام پست آفرینش

نغمه‎ی ناجور

شعر اخوان سرمای زمستان را برای توصیف سردی روان و شعور مردم آورده است. در عکس پیکره‎های بی‎سر دارای هویتی ناآشکارند. آدمیانی با ظاهری انسان ولی درونی خالی. تصویری که شعر اخوان به دست می‎دهد فراتر از عکس انتزاعی می‎ایستد. گفتاری که در شعر شنیده می‎شود دارای تصاویر بیش‎تری از سطح دو بعدی عکس است: منم دشنام پست آفرینش. این بند از شعر به تنهایی تصویری ژرف و انسانی در خود دارد. هر چهار واژه‎ی این بند (من+دشنام+پست+آفرینش) دارای معانی انتزاعی یا ناملموس است. از این رو، ارتباط عکس با شعر تنها به بندهایی از هویت ناآشکار آدمی برمی‎گردد.

باغبان را

می‎گذارم تا خوابی طولانی‎تر کند.-

شکوفه‎های گیلاس فرو می‎ریزند.    (کی کاکو)

بیان هایکو الهام گرفته از طبیعت است. فضاهای ساده و بصری از طبیعت که بسیار نزدیک به عکاسی‎ست. حتا در این ترکیب‎بندیِ شعری می‎توان جای‎گاه عکاس یا ناظر را تشخیص داد. اگر این کادربندی را عکاسی کنیم چیزی تکراری خواهد بود: خواب باغبان و ریختن شکوفه‎های گیلاس خود به خود چنگی به دل نمی‎زند. مگر این که «خواب» را بتوانیم تفسیر عکاسی کنیم. یعنی این که ارتباط خواب و شکوفه‎ها را به خوبی شعر روایت کنیم. در شعر خواب و خسته‎گی باغبان بر فرو ریختن شکوفه‎ها اهمیت یافته است: «گل‎برگ‎های گیلاس زیر درختان را پوشانده است، و کی کاکو شاد است که باغبان یا کسی دیگر آن‎ها را جارو نکرده است». چه گونه می‎توان این روایت را تصویر کرد؟ تا آن جا که بر ژرفای ارتباط شکوفه‎ها و خواب باغبان فرو می‎رویم عناصری از تصاویر بصری را در اثرمان به جا می‎گذارد. البته این تصویر از آنِ من است و کسی دیگر نکته‎ای دیگر را برجسته می‎کند تا روی روایت خودش اثر بگذارد.