خلیل غلامی

برخی آثار عکاسی با خود عناوینی مرکب از تک واژه یا چند واژه همراه می‎برند. قاعده‎ای محکم برای عنوان نویسی وجود ندارد ولی، چند مورد اساسی دیده می شود که بررسی آن سودمند خواهد بود. بد نیست بدانیم که ترکیب عکس با یک یا چند واژه از خود اثر فراتر می‎رود. این مجموعه دیگر عکس نخواهد بود بل که، موضوعی ترکیبی خواهد بود با مفهومی تازه. این واژه‎ها غیر از این که اثر را تفسیر یا تعبیر می‎کنند جهانی از واژه‎ها را کنار هم می‎چیند. هر واژه به تنهایی با چند واژه‎ی دیگر پیوند دارد. این واژه‎ها خواه ناخواه بر روی عکس اثر دارند؛ و برعکس، عکس نیز بر توان واژه‎ها اثر دارد. تا زمانی که عکس بدون عنوان است، مفهوم سازی یا توصیف اثر بر عهده‎ی تماشاگر نهاده می‎شود.

برخی جشنواره‎ها روندی تجاری با خود دارند و این البته به خودی خود بد نیست. «درآمد» بخشی از هنر است. و کسانی که در بند به دست آوردن هزینه‎ی کارهای هنری خوداند این جشنواره‎ها شایستگی تمام دارند. در این بازار هنری، عناوین نیز در هماهنگی تمام با سیاست‎های جشنواره برگزیده می‎شود. «عنوان» در واقع کلید ورود به داوری و برندگی‎ست: رقابت برای برنده شدن. و متأسفانه اصول سیاسی و اقتصادی خودش را دارد. بدین سبب من برخی عناوین را هم رده با اقتصاد عکاسی می‎دانم. و مشکل دیگر من این است که، برخی جشنواره‎ها نیز از این عنوان بندی بی‎بهره نمی‎مانند. یعنی، عکاسی که عادت کرده عنوان‎های غریب و پرطمطراق بدهد دست از این روش برنمی‎دارد و در مورد همه‎ی جشنواره‎ها چنین می‎کند.

این که عنوان نباید ارتباط مستقیم با عکس هنری داشته باشد برای من مسلم است. و غریب یا بیگانه بودن واژه‎های مورد استفاده در عکس خود به خود مورد ایراد نیست. و تشخیص دقیق این که این واژه از اقتصاد عکاسی پیروی می‎کند یا از تفسیری هنری، مهم‎ترین نکته‎ی بررسی من است. برای رفع این مشکل لازم است که همگی آثار عنوان بندی عکاس بررسی شود تا شناختی از جهان واژه‎های او به دست آید. از این رو، تک اثر ترکیبی او چنین شناختی را به دست نخواهد داد.

برای ورود به بررسی عنوان‎های عکس باید گفت، واژه‎ی به کار برده شده کلیدی برای گشایش تعبیر اثر نیست. این برداشت از عنوان بندی مشکل دیگری‎ست که غالبا ما را فرا می‎گیرد. نه واژه کلید عکس می‎شود و نه عکس رمز ورود به واژه. بل که، چنان که در نوشته‎های پیشین (هایکو و عکاسی، طبیعت و شعر، در باره ی شعر، ترکیب شعر و عکس ، راز عکس) آورده‎ام، این ترکیب مجموعه‎ای نو از دریافت‎های هنرمندانه است. کاری که افشین شاهرودی از آثار خود برگزیده است حاوی سه گونه ترکیب بندی‎ست: شعر- عکس- طرح. این چیز تازه‎ای‎ست. این مجموعه گفتار خودش را دارد که متفاوت از عکس است.

این موضوع به بهانه‎ی مرور آثار محسن بایرام‎نژاد برخاست که مشاجره‎ی من با عناوین او بود. در آثار محسن قطعا فضای جشنواره در نظر گرفته می‎شود چرا که، در جشنواره‎های خارجی هم شرکت دارد. و مخاطبین وب سایت او بیش‎تر انگلیسی زبان‎اند. از این رو، عناوین او انگلیسی‎اند. یک چیز را من قطعی می‎دانم که از این قرار است: ترکی فکر می‎کنیم، فارسی سخن می‎گوییم و انگلیسی عنوان می‎دهیم. یعنی کل فرآیند ذهنی ما از سه زمینه‎ی اندیشگی پیروی می‎کند. زبان انگلیسی او هم گاهی دارای مضامینی حتا ترکی‎اند. چرا که فضای روستاهای آذربایجان شرقی نه انگلیسی‎ست و نه اروپایی. نگاه ما حاوی برخی اصطلاحات محلی‎اند که در طی زندگی به دست آورده‎ایم. وقتی یک روستایی عکاس را می‎‎بیند رفتاری متفاوت از یک خارجی دارد. ما این کنش بین عکاس و موضوع را در قالب واژه‎های خارجی از دست می‎دهیم. یعنی در اندیشه‎ی این که چه گونه کادری اروپایی ببندیم این رفتار را از دست می‎دهیم.

Happy Hours!

در این اثر، از بین اخمو بودن و شاد بودن، شادی برگزیده شده است. ولی واژه‎ی Hours برای فضای روستایی غریب‎تر از شادی‎ست. دست کم برای من که آذری‎ام معنا ندارد. فضاهای ادبی روستاهای ما قطعا با واژگان محلی معنادارند ولی در صورتی که موافق محلی بودن‎اش نباشیم، چیزی بر اثر ما افزوده نخواهد شد. یعنی این که، اثر ما از روستای آذری چیزی با خود نخواهد داشت. چرا که ما در دریافت فرهنگی و تاریخی آن‎ها درمانده‎ایم. نگاه ما در ابتدای شاتر به انگلیسی می‎اندیشد و با این حساب پیرامون عکس را از دست می‎دهد. عکس پیرامونی با خود دارد که حتا در خارج از مرز نیز کشش و جذابیت خودش را دارد.

Nowadays...!

دریافتی که من به عنوان یک تبریزی از قهوه خانه دارم ارتباطی با عنوان‎اش نمی‎تواند داشته باشد. اگر انگلیسی زبان بتواند مفهوم سرراستی از این عنوان پیدا کند، در این صورت، این فضا را از زبان انگلیسی تصور خواهند کرد. اما این نیز درست است که حتا واژه‎ی ترکی یا فارسی هم دریافت و تصور کاملی برای آنان انتقال نخواهد داد. پس باید در شرح اثر نهایت کوشش روا داشت تا از کلیت اثر چیزی کم نشود. این کادربندی به بهترین نحو فضای قهوه‎خانه‎ی ما را نشان می‎دهد. من نمی‎توانم دریافتی از عنوان که خیلی هم ساده است برای اثر به دست آورم: سه نقطه و یک نشان تعجب هم مزید بر علت‎اش.

SHhh!

این عکس ضد نور دارای نشان‎های کم و سرراستی‎ست: درخت، کلاغ و گربه. کل اثر به خوبی قابل ملموس است. اما ترکیب عنوان با عکس موضوع را پیچیده می‎کند: !SHhh یعنی چه؟ شاید کاربردی انگلیسی دارد. اما کاربرد ترکی یا فارسی آن که سرتاسر ادبیات ما را پر کرده است چی؟ این ایده‎ی ایده‎آلیستی یا شوونیستی نیست که از زبان و فرهنگی بومی پیروی کند. هر هنر برخاسته از انگیزه‎ها و  توانایی‎های فرهنگی و تاریخی‎ست و بریدن از آن اثری انتزاعی به بار می‎آورد. «قارقا» دارای پشتوانه‎ی زیادی در ادبیات آذری‎ست. آیا بهتر نیست که عکس ما حاوی ادبیات و فرهنگ نهفته در زبان محلی ما باشد؟ برابر این اصطلاح می‎توانستیم بنویسیم: قار. من موافق این نمی‎توانم باشم که برای به دست آوردن رأی و نظر انگلیسی زبانان همه چیز را به سادگی برهانیم.

آثار خوب محسن با عناوین خارجی‎اش موضوع را قدری پیچیده و مشکل می‎کند. در کاربرد اصطلاحات غیر بومی ما مشکلات زیادی پیدا می‎کنیم و یکی از این نمونه‎ها اسامی محلی‎ست. نمونه‎ی مهم من «آلاداغ‎لار» یا کوه‎های رنگی‎ست. برای دریافت درست فارسی زبانان از این واژه برابر خوبی نتوانسته‎ایم پیدا کنیم. همه با دیدن این آثار با من موافق خواهند بود که واژه‎ی رنگارنگ چندان مناسبتی ندارد.

غیر از این که واژه‎های محلی با این گونه کاربردها از دست می‎رود، چیزی نیز بر توان عکس نمی‎افزاید. من از این که هر اثر باید پشتوانه‎ی فرهنگی و تاریخی اش را به همراه داشته باشد همیشه پشتیبانی خواهم کرد. در نوشته‎های پیشن (که در بالا اشاره کرده‎ام) هر نوشته یا عنوان عکس را به منظور افزایش توان اثر هنری قلمداد کرده‎ام نه توضیح دهنده‎ی آن. مورد اخیر، یعنی توضیح یک عکس مربوط می‎شود به گزارش تصویری از محل.